Dossier Srebrenica: veteranen Dutchbat III kregen na 27 jaar eindelijk erkenning

Wat er gebeurde

Dutchbat III lag van januari tot juli 1995 in de enclave Srebrenica, een door de Verenigde Naties uitgeroepen safe area in Oost-Bosnië. Ongeveer achthonderdvijftig Nederlandse militairen, licht bewapend, met een mandaat dat nooit helder is gedefinieerd.

Op 11 juli 1995 viel de enclave. In de dagen erna werden meer dan achtduizend Bosnische mannen en jongens vermoord. De Nederlandse militairen konden dat niet tegenhouden: te weinig mensen, te weinig wapens, geen luchtsteun, en een opdracht die niet paste bij wat er gebeurde.

Daarna kwamen ze thuis. En daar begint het dossier.

Waarom niemand hier doorheen kwam

Tussen de terugkeer in 1995 en de eerste gewonnen procedure zit achttien jaar. Dat kwam door vier dingen tegelijk.

De schuldvraag lag op de verkeerde plek

In de jaren na 1995 werd in Nederland gediscussieerd alsof Dutchbat had gefaald. Militairen werden erop aangesproken, op straat, op verjaardagen, in sollicitatiegesprekken. Wie als schuldige wordt gezien, dient geen claim in. Minister Ollongren zei het in 2022 zo: “Nederland keerde jullie de rug toe.”

Zwijgen werd aangemoedigd

De parlementaire enquêtecommissie stelde in 2003 vast dat de Nederlandse legertop militairen die er in het openbaar over wilden praten, heeft tegengewerkt. Dat verklaart waarom veel klachten pas jaren later boven tafel kwamen, en waarom dossiers dun zijn.

De missie zelf kon geen grondslag zijn

Dit is het juridische scharnierpunt. De Centrale Raad van Beroep oordeelde in 2013 dat operationele beslissingen onder oorlogsomstandigheden niet aan de zorgplicht van de werkgever mogen worden getoetst. De opleiding was voldoende, het materieel deugde aanvankelijk, en de oorlogsomstandigheden zelf zijn de minister niet toe te rekenen.

Alles waar Nederland twintig jaar over discussieerde, het mandaat, de luchtsteun, de beslissingen op de compound, is dus juridisch geen grond voor schadevergoeding. Wie daarmee begint, verliest. Wat wél overblijft is de nazorg. Daar zat de zaak, en daar heeft vrijwel niemand naar gekeken.

En Defensie bewoog niet

Ook nadat er een uitspraak lag, werden claims van veteranen met trauma's afgewezen. Er was een oordeel van de hoogste bestuursrechter nodig, en daarna nog jaren procederen, voordat er iets veranderde.

De doorbraak: 25 maart 2013

Op 25 maart 2013 deed de Centrale Raad van Beroep uitspraak in een zaak van een Dutchbat III-veteraan. Het oordeel: de minister van Defensie heeft niet voldaan aan de zorgplicht die op hem als werkgever rust.

Het draaide om de terugkeer via Zagreb. De Raad schreef: “Voor gewone teruggekeerde militairen als betrokkene bestond geen gelegenheid om te worden gedebriefd, niet psychologisch en ook niet operationeel.” De opvang die er wél was, noemde de Raad onvoldoende en voor de betrokken militair niet eens kenbaar.

De minister moest opnieuw beslissen over de schadevergoeding. Daarmee lag er voor het eerst een oordeel dat Defensie als werkgever tekort was geschoten jegens Dutchbat III.

Hoe snel dat doorwerkte, blijkt uit een zaak van negen maanden later. Op 16 december 2013 toetste de rechtbank Den Haag een heel andere veteranenzaak, over uitzendingen naar Sarajevo en Knesevo, uitdrukkelijk aan het kader uit de Srebrenica-uitspraak. Wat in dat dossier was neergezet, was binnen een jaar de maatstaf voor alle veteranen.

Hoe DLSA de zaak aanvocht

Wij traden op in meerdere gewonnen veteranenprocedures tegen het ministerie van Defensie.

Procederen waar anderen schikten

Een veteranenzaak tegen Defensie loopt via het militair ambtenarenrecht en eindigt bij de bestuursrechter, niet bij de civiele rechter. Andere termijnen, andere bewijsregels, een ander speelveld. De meeste letselschadekantoren komen daar niet, en wie er wel komt, schikt meestal. Wij hebben doorgeprocedeerd tot aan de hoogste bestuursrechter, ook toen Defensie alle claims van veteranen met trauma's afwees.

De zaak op de nazorg voeren, niet op de missie

Dit is waar dossiers worden gewonnen of verloren. De discussie over het mandaat en de luchtsteun is politiek belangrijk en juridisch waardeloos. Wij bouwen de zaak op de nazorg: wat is er bij terugkeer feitelijk aangeboden, aan deze militair, en wat kan Defensie daarvan aantonen?

De bewijslast omkeren

Sinds 23 juli 2015 kan de minister niet meer volstaan met de stelling dat er zorg beschikbaar was. Er moet blijken dat een militair daadwerkelijk een debriefing, een terugkeergesprek of een screening heeft gehad. Kan Defensie dat niet laten zien, dan geldt de zorgplicht als geschonden. Die regel geldt inmiddels voor alle veteranen, niet alleen voor Dutchbat III.

Kennis van binnenuit

Vincent Dolderman is officier geweest bij de Landmacht. Dat scheelt in een dossier waarin de vraag is wat een debriefing in Zagreb in 1995 wel of niet was, wie er verantwoordelijk was voor de nazorg, en hoe een eenheid na een missie wordt afgebouwd.

En we doen het nog

Wij begeleiden meerdere Dutchbat III-veteranen bij hun schadeclaim tegen de minister van Defensie. Het dossier is niet gesloten met de excuses van 2022.

Wat het opleverde

• Een erkende grondslag. Defensie is aansprakelijk voor schade door tekortschietende nazorg. Ook als de klachten pas jaren later worden vastgesteld.
• De bewijslast bij Defensie. De minister moet aantonen welke zorg daadwerkelijk is aangeboden, niet welke er in theorie bestond.
• Een precedent voor alle veteranen. Wat in het Dutchbat III-dossier is neergezet, geldt inmiddels voor Libanon, voor Joegoslavië en voor latere missies.
• En uiteindelijk erkenning van de regering. Zonder rechterlijke uitspraken was die er waarschijnlijk niet gekomen.

De erkenning van 2022

Op 18 juni 2022 sprak minister-president Rutte in Schaarsbergen de Dutchbat III-veteranen toe. Hij bood excuses aan namens de regering, op drie punten: het mandaat en het materieel, de nazorg, en het gebrek aan politieke steun toen de eenheid publiek werd bekritiseerd.

De zin die ertoe deed: er was en is maar één partij schuldig aan de val van de enclave en de genocide die daarop volgde, en dat zijn de Bosnische Serviërs, niet Dutchbat III. Minister Ollongren voegde toe: “Er was te weinig nazorg, te weinig steun, te weinig weerwoord in de beeldvorming.”

Elke Dutchbat III-veteraan kreeg vijfduizend euro belastingvrij en het Ereteken voor Verdienste in brons.

Belangrijk: die vijfduizend euro is geen schadevergoeding. Het bedrag staat uitdrukkelijk los van de ereschuld, de Veteranenwet en van elke individuele claim, en heeft daar geen enkele invloed op. Wie het heeft ontvangen, heeft daarmee niets weggegeven.

Waar je recht op hebt

Er lopen vier sporen, en ze staan achter elkaar, niet naast elkaar.

Eerst: erkenning van het dienstverband door het ABP. Zonder een erkende dienstverbandaandoening is er geen claim. Dit is de drempel waar de meeste dossiers op stranden.

Dan: het militair invaliditeitspensioen. Een maandelijkse uitkering, plus vergoeding van medische kosten en hulpmiddelen. De hoogte hangt af van het invaliditeitspercentage.

Dan: ereschuld of de Regeling Volledige Schadevergoeding. Welke van de twee hangt af van twee data. Ging je ná 1 juli 2007 uit dienst, dan is het de RVS. Ging je eerder, dan hangt het af van je MIP-aanvraag: vóór 1 juni 2012 is het de ereschuld, op of na die datum de RVS. Srebrenica was een crisisbeheersingsoperatie, dus aan die voorwaarde voldoe je. Bij Dutchbat III komen beide voor, omdat een deel van de militairen na 1995 nog jaren doordiende.

Dan: de restschadeclaim. Wat er daarna nog aan werkelijke schade overblijft: gemist inkomen, zorgkosten, smartengeld. Dat is de route die de uitspraak van 2013 heeft geopend.

Let op: de schadevergoeding wordt één keer vastgesteld en daarna niet meer aangepast. Wat je op dat moment niet hebt meegenomen, kun je later niet alsnog claimen.

Wat het onderzoek liet zien

In 2020 onderzocht ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum in opdracht van Defensie hoe het met Dutchbat III-veteranen gaat. Vierhonderddertig veteranen vulden de vragenlijst in, ruim de helft van iedereen die werd aangeschreven. Tweehonderdtweeënvijftig gezinsleden deden ook mee.

De conclusie die het zwaarst weegt: de inspanningen van Defensie hebben er niet altijd toe geleid dat veteranen de missie konden afsluiten, en een deel van hen heeft geen passende zorg gekregen. Vijfentwintig jaar na de uitzending.

Ben jij Dutchbat III-veteraan?

Dan zijn er twee dingen die vaak misgaan.

• Het eerste: mensen denken dat de vijfduizend euro het was. Dat is niet zo. Dat bedrag is erkenning. Je claim op je werkelijke schade staat er los van.
• Het tweede: mensen denken dat het te laat is. De termijn begint pas te lopen als je weet dat je schade hebt en wie daarvoor aansprakelijk is. Bij klachten die pas jaren later worden vastgesteld, ligt dat moment ver na 1995.

Heb je nog geen erkende dienstverbandaandoening? Vraag dan eerst het militair invaliditeitspensioen aan. Het Veteranenloket helpt je daarbij.